Dieta niskobiałkowa

Dieta niskobiałkowa polega na ograniczeniu ilości białka w diecie do ilości, która będzie dobrze tolerowana przez pacjenta. Znajduje ona zastosowanie w niewydolności wątroby i nerek.

Zadania diety
Zadaniem diety niskobiałkowej jest utrzymanie dobrego stanu odżywienia pacjenta poprzez dostarczenie mu odpowiedniej ilości energii, składników odżywczych, witamin i soli mineralnych, przy zmniejszonej ilości białka w stosunku do zaleceń dla osób zdrowych. Konieczna jest szczególna dbałość, aby przewidziana ilość białka dla pacjenta nie została przekroczona. Zbyt duża jego ilość będzie wpływała na pogorszenie przebiegu choroby, a zbyt mała na pogarszanie stanu odżywienia. Ilość dostarczanego białka ustalana jest dla pacjenta zawsze indywidualnie zależnie od tolerancji tego składnika przez organizm. Jednocześnie należy się starać, aby nie ograniczać za bardzo ilości białka.
Wartość energetyczna diety. W diecie niskobiałkowej konieczne jest dostarczenie takiej ilości energii, która odpowiada potrzebom organizmu. Jest to ważne, ponieważ za mała ilość energii dostarczona z pożywieniem będzie powodowała wykorzystanie białka z diety do produkcji energii zamiast do odbudowy tkanek. Dodatkowo produkty uboczne, powstałe po zużyciu białka na energię, będą pogarszały przebieg choroby. Dla osób dorosłych zapotrzebowanie energetyczne ustala się na poziomie 35kcal/kg m.c, przy dobrym stanie odżywienia i umiarkowanej aktywności fizycznej. Wyższe zapotrzebowanie energetyczne mogą mieć osoby chore (przyczyną może być sama choroba lub niedożywienie), dlatego przy ustalaniu wartości energetycznej diety konieczne jest podejście indywidualne. Chudnięcie pacjenta oznacza, że ilość energii dostarczana w diecie jest zbyt mała do jego potrzeb.
Białko. Ilość białka w diecie jest ustalona zależnie od indywidualnej tolerancji przez organizm człowieka. Celem jest dostarczenie takiej jego ilości, aby nie powodować niszczenia własnych białek organizmu i aby nie powstawała nadmierna ilość produktów jego rozkładu zatruwająca organizm. Ilość białka powinna wynosić 0,6g/kg n.m.c. Jeżeli jest ono w dalszym ciągu źle tolerowane przez pacjenta, konieczne jest większe ograniczenie jego ilości. W takim wypadku do diety należy włączyć preparaty zawierające aminokwasy lub ketoanalogi (związki podobne do aminokwasów, ale niezawierające grupy aminowej). Pozwala to na utrzymanie dobrego stanu dożywienia białkowego pacjenta. O ilości białka w diecie, jego zmniejszeniu lub zwiększeniu decyduje lekarz.
Białko obecne w diecie niskobiałkowej powinno być w 75% pełnowartościowe, czyli pochodzenia zwierzęcego. Tylko takie białko dostarcza wszystkich niezbędnych aminokwasów, dzięki czemu może być wykorzystane do budowy komórek organizmu. Białko niepełnowartoś-ciowe (pochodzenia roślinnego) nie dostarcza wszystkich niezbędnych aminokwasów. Jeżeli brakuje któregoś z aminokwasów niezbędnych w organizmie podczas budowy białek, inne aminokwasy nie są wykorzystywane jako budulec. Ponieważ aminokwasy nie mogą być przechowywane w organizmie, ich nadmierne ilości są zużywane do produkcji energii. Dochodzi wtedy do niepotrzebnych strat aminokwasów i do produkcji związków toksycznych dla organizmu. Aby zmniejszyć ilość białka roślinnego w diecie, trzeba zastąpić część tradycyjnie zjadanych pokarmów (pieczywo, makarony) ich odpowiednikami, które zawierają bardzo małe ilości białka (pieczywo bezbiałkowe, makarony bezbiałkowe). Produkty będące źródłem białka powinny być zawsze spożywane razem z produktami bogatymi w węglowodany. Powala to na wykorzystanie białka do budowy tkanek, a nie do celów energetycznych.
Węglowodany. Głównym źródłem węglowodanów w diecie są produkty zbożowe. Dostarczają one także niepełnowartościowego białka roślinnego. W diecie niskobiałkowej, w której ograniczenie białka jest znaczne, należy podawać te produkty zbożowe, które mają małą ilość białka lub są jego pozbawione. Dzięki temu w miejsce białka niepełnowartościowego można dostarczyć białko pełnowartościowe z produktów zwierzęcych.
Tłuszcze powinny dostarczać nie więcej niż 30% energii. Jednak ze względu na zaburzenia stężenia lipidów we krwi u osób chorych powinno się dążyć do zmniejszenia ilości tłuszczów zwierzęcych i zapewnić odpowiednią ilość tłuszczów pochodzenia roślinnego i z ryb morskich (patrz również rozdział: Dieta w profilaktyce i leczeniu miażdżycy).
Składniki mineralne. Osoba zdrowa nie powinna spożywać więcej niż 5g soli dziennie, czyli do 2g sodu dziennie. Jest to możliwe, jeśli do przygotowywania potraw nie używa się soli kuchennej. W niektórych stanach chorobowych może dochodzić do znacznej utraty sodu z moczem (okres wielomoczu u osób z chorobami nerek). Wyrównanie tych strat jest stosunkowo łatwe - wymaga większego dodatku soli do potraw. Istnieją również przypadki chorobowe (okres skąpomoczu, schyłkowa niewydolność nerek), kiedy konieczne staje się ograniczenie ilości sodu do 0,5g dziennie. Ponieważ dużo dostępnych produktów na rynku ma dodawaną sól (pieczywo, ciasta itp.), konieczne staje się zastąpienie ich wyrobami bez soli. Pieczywo tradycyjne zastępuje się pieczywem bez dodatku soli.
W jednostkach chorobowych, w których konieczne jest ograniczenie białka, przeważnie istnieje również konieczność ograniczenia spożycia potasu do wartości 1500-2000mg dziennie, czyli połowy zwyczajowej ilości pierwiastka dostarczanego z pożywieniem (3000-4000mg). Potas jest pierwiastkiem występującym we wszystkich komórkach zarówno organizmów zwierzęcych, jak i roślinnych, dlatego ograniczenie jego ilości w diecie może nastręczać trudności. Zmniejszenie ilości potasu można uzyskać poprzez gotowanie warzyw rozdrobnionych w dużej ilości wody i wylanie wywaru. W ten sposób można zmniejszyć ilość tego pierwiastka w produkcie nawet o 75%.
Wraz z narastaniem niewydolności nerek konieczne staje się zapewnienie w diecie odpowiedniej ilości wapnia i zmniejszenie ilości fosforu. Jest to trudne, ponieważ produkty obfitujące w wapń są jednocześnie bogate w fosfor.
Ponieważ w diecie niskobiałkowej ściśle określona jest ilość produktów mięsnych, dieta ta może dostarczać zbyt małych ilości żelaza. Ponadto białko zwierzęce ma duże znaczenie w zwiększaniu biodo-stępności tego pierwiastka. Żelazo pochodzące z produktów roślinnych jest słabo przyswajalne. Czasami konieczne staje się podawanie preparatów żelaza.
Witaminy. Ze względu na konieczność modyfikacji składników diety (ograniczenie ilości produktów będących źródłem białka zarówno pochodzenia zwierzęcego, jak i roślinnego, konieczność gotowania warzyw w dużej ilości wody i odrzucanie wywarów) istnieje zagrożenie dostarczenia organizmowi niewystarczającej ilości witamin. W takich sytuacjach lekarz może zalecić pacjentowi odpowiednią ilość preparatów witaminowych (po uwzględnieniu ilości dostarczanej w diecie na podstawie wyliczeń dietetyka).
Płyny. Ilość podawanych płynów musi być dokładnie kontrolowana. U osób wydalających znaczne ilości moczu konieczne jest podawanie odpowiednio dużej ilości płynów. W większości przypadków mamy raczej do czynienia ze zmniejszeniem ilości wydalanego moczu. Wtedy konieczne jest ograniczenie ilości przyjmowanych płynów.
Dieta niskobiałkowa jest najczęściej modyfikacją diety łatwo strawnej. Mamy wtedy do czynienia z dietą łatwo strawną niskobiałkowa. U wielu pacjentów może występować brak apetytu i niechęć do jedzenia. Jeżeli pacjent nie ma wskazań do stosowania diety łatwo strawnej, można, po ustaleniu z lekarzem, rozszerzyć asortyment produktów i potraw o niektóre przeciwwskazane w diecie łatwo strawnej. Niezbędna jest kontrola ich indywidualnej tolerancji przez pacjentów. Może to pozwolić na zwiększenie konsumpcji żywności u osób odmawiających jedzenia.